Galaktyka może zawierać gaz i ciemną materię, a mimo to nie wytwarzać widocznych gwiazd. W małych układach grawitacja bywa zbyt słaba, by gaz zgromadził się w dostatecznie gęstych obłokach, a promieniowanie docierające z otoczenia dodatkowo utrudnia jego zagęszczanie. Takie obiekty, nazywane ciemnymi galaktykami, są przewidywane przez modele kosmologiczne, lecz ich rozpoznanie w obserwacjach pozostaje trudne. Nie świecą jak zwykłe galaktyki — zdradzić je może przede wszystkim sygnał pochodzący od wodoru.
Co oznacza galaktyka „bez gwiazd”?
Typową galaktykę poznajemy po świetle jej gwiazd. W przypadku ciemnej galaktyki ten sposób zawodzi: gwiazd może nie być wcale albo mogą być tak nieliczne i słabe, że nie da się ich wykryć. „Ciemna” nie oznacza jednak pustej przestrzeni ani obiektu zbudowanego wyłącznie z ciemnej materii. Rozważany przez astronomów układ może zawierać gaz, w tym neutralny wodór, utrzymywany przez grawitację halo ciemnej materii.
Halo to obszar, w którym ciemna materia stanowi główną część masy grawitującej. Sama nie emituje światła, ale jej obecność wpływa na ruch i rozmieszczenie gazu. Jeśli układ ma gaz, lecz nie wykazuje wyraźnego składnika gwiazdowego, pojawia się pytanie: czy obserwujemy samodzielne halo, w którym tworzenie gwiazd nigdy się nie rozpoczęło, czy tylko fragment gazu o innym pochodzeniu?
Stwierdzenie „bez gwiazd” wymaga ostrożności. Teleskop może wykazać, że nie widać populacji gwiazd powyżej określonej jasności lub szacowanej masy. Nie jest to dowód, że w obiekcie nie ma ani jednej gwiazdy. Właśnie dlatego ciemne galaktyki opisuje się często jako kandydatów, nawet gdy ich gaz i brak widocznego światła dobrze pasują do przewidywań teoretycznych.
Dlaczego gaz nie zamienia się w gwiazdy?
Do narodzin gwiazd nie wystarcza sama obecność wodoru. Gaz musi utworzyć odpowiednio gęste obszary, w których grawitacja może doprowadzić do dalszego zapadania materii. W małym halo ten proces łatwiej zahamować: gaz może pozostawać rozproszony zamiast skupiać się w obłokach zdolnych do formowania gwiazd.
Istotną rolę odgrywa rejonizacja, czyli etap historii Wszechświata, w którym promieniowanie powstających źródeł światła jonizowało gaz międzygalaktyczny. Promieniowanie ultrafioletowe wpływa na gaz także później. W niewielkich halo może utrudniać jego zatrzymywanie i zagęszczanie. Skutek zależy od masy układu oraz jego historii: nie każde małe halo zachowa gaz, a nie każde, które go zachowa, musi pozostać całkowicie bezgwiezdne.
Szczególnie interesujące są obiekty określane skrótem RELHIC — od angielskiego określenia obłoków wodoru neutralnego, w których tworzenie gwiazd ograniczyła rejonizacja. W tym obrazie halo ciemnej materii nadal utrzymuje gaz, ale warunki nie sprzyjają powstaniu widocznej populacji gwiazd. Gaz nie musi być przy tym w całości neutralny. Modele przewidują układy, w których większość jest zjonizowana, a sygnał radiowy pochodzi jedynie z niewielkiego, zwartego jądra neutralnego wodoru.
„Zrezygnowały z gwiazd” to więc metafora, a nie opis świadomego wyboru ani koniecznie zakończonego procesu gwiazdotwórczego. W części przewidywanych układów gwiazdy mogły nie powstać nigdy; w innych mogą istnieć, lecz pozostawać poza zasięgiem dostępnych obserwacji.
Co znaczą „zimne” i „ciche”?
Gaz w takiej galaktyce nie jest nieruchomy ani pozbawiony temperatury. Określenie „cichy” odnosi się raczej do braku jasnych gwiazd i wyraźnych oznak intensywnego formowania nowych. „Zimny” bywa skrótem opisującym spokojny ruch gazu w porównaniu z ruchem obserwowanym w większych układach. Żadnego z tych słów nie należy traktować jako dokładnego pomiaru temperatury.
Ruch gazu można badać dzięki kształtowi jego sygnału radiowego. Jeśli różne jego części poruszają się względem nas z różnymi prędkościami, sygnał rozciąga się na pewien zakres częstotliwości. Astronomowie opisują go między innymi przez szerokość linii mierzoną na połowie jej maksymalnego natężenia, oznaczaną jako W₅₀. Wąska linia wskazuje na niewielki zakres obserwowanych prędkości, choć sama w sobie nie rozstrzyga jeszcze, jaka jest natura obiektu.
U kandydata nazwanego Cloud-9 szerokość ta wynosi około 12 km/s. To przykład układu, którego sygnał wodoru jest wąski w skali galaktycznej. Nie oznacza to, że cały gaz porusza się z prędkością 12 km/s ani że na podstawie jednej liczby można odczytać jego temperaturę. Kształt linii trzeba interpretować razem z rozmiarem i rozmieszczeniem gazu.
Jak znaleźć galaktykę, której nie widać?
Punktem wyjścia jest często emisja neutralnego wodoru o długości fali 21 cm. Rejestrują ją radioteleskopy, dzięki czemu mogą wskazać obłok gazu niewidoczny na zdjęciu optycznym. To jednak dopiero początek badań. Wodór występuje również poza samodzielnymi galaktykami, na przykład w gazowych strukturach związanych z większymi układami.
Po wykryciu sygnału astronomowie sprawdzają jego położenie i kształt, mapują rozmieszczenie gazu oraz analizują jego ruch. Chcą ustalić, czy tworzy on zwarty układ, który może być związany grawitacyjnie. Następnie sięgają po głębokie obserwacje optyczne, aby poszukać nawet bardzo słabego światła gwiazd. Dopiero zestawienie tych danych pozwala ocenić, czy ciemne halo jest wiarygodnym wyjaśnieniem.
Łatwo tu o pomyłkę. Obiekt J0139+4328 był rozpatrywany jako kandydat na ciemną galaktykę, lecz późniejsze obserwacje radiowe o lepszej rozdzielczości pomogły wskazać jego słaby odpowiednik optyczny. Brak gwiazd na pierwszym zdjęciu nie wystarczył więc do uznania go za układ bezgwiezdny. Z kolei sygnał samego wodoru, bez wiedzy o otoczeniu obiektu, może prowadzić do pomylenia domniemanego halo z inną strukturą gazową.
Cloud-9: ile wiemy o jednym z najważniejszych kandydatów?
Cloud-9 zwrócił uwagę, ponieważ jego obserwowane własności są zgodne z obrazem obłoku gazu utrzymywanego przez halo ciemnej materii, lecz pozbawionego wyraźnej populacji gwiazd. Szacowana masa całkowita układu wynosi około 5 mld mas Słońca, podczas gdy masa wykrytego neutralnego wodoru to około 600 tys. mas Słońca. Pierwsza liczba odnosi się do oszacowania całego układu, z dominującym udziałem ciemnej materii; druga opisuje tylko jeden wykrywany składnik gazowy. Nie należy ich traktować jako dwóch pomiarów tego samego rodzaju materii.
Głębokie obserwacje wykonane Kosmicznym Teleskopem Hubble’a nie wykazały składnika gwiazdowego o masie przekraczającej około 3,2 tys. mas Słońca. To silne ograniczenie, które wzmacnia interpretację Cloud-9 jako kandydata na RELHIC. Nadal pozostawia jednak możliwość istnienia jeszcze słabszej populacji gwiazd. Również wniosek, że obiekt jest samodzielnym halo ciemnej materii, wynika z interpretacji łączącej obserwacje z modelami, a nie z bezpośredniego zobaczenia ciemnej materii.
Cloud-9 pokazuje, dlaczego fizyka tych układów jest tak interesująca. Gdyby potwierdzono, że gaz utrzymuje się w halo niemal pozbawionym gwiazd, można byłoby badać granicę, poniżej której obecność materii nie prowadzi łatwo do powstania świecącej galaktyki. Na razie najuczciwiej mówić o wyjątkowo obiecującym kandydacie, którego dokładna natura jest nadal badana.
Czy takich obiektów może być więcej?
Model kosmologiczny ΛCDM, opisujący między innymi wzrost struktur z udziałem zimnej ciemnej materii, przewiduje liczne małe halo. Część z nich może pozostać bez gwiazd, a niektóre zachować wykrywalny wodór. Symulacje pomagają określić, jak takie układy mogłyby wyglądać i gdzie warto ich szukać, lecz nie są spisem rzeczywiście odkrytych galaktyk.
W jednej z analiz symulacyjnych wyróżniono 413 obiektów RELHIC według przyjętych w niej warunków: obecności związanego gazu i braku gwiazd. Liczba ta opisuje wynik konkretnej symulacji, nie 413 obserwacyjnie potwierdzonych ciemnych galaktyk. Przewidywania dotyczące ich liczebności i wyglądu zależą od założeń modelu, w tym sposobu opisu zachowania gazu.
Dodatkową trudnością jest to, że neutralny wodór może stanowić tylko małą część gazu takiego układu. Jeśli jest skupiony w niewielkim jądrze, jego radiowy sygnał może być słaby, nawet gdy halo istnieje. Dlatego niezgodność między liczbą przewidywanych obiektów a liczbą znalezionych kandydatów nie ma prostego wyjaśnienia: znaczenie mają zarówno fizyka gazu, jak i możliwości teleskopów.
Granica między „ciemną” a po prostu bardzo słabą galaktyką również nie jest ostra. Kandydat AGC 322753 ma według szacunków około 2 mld mas Słońca wodoru i co najmniej 40 razy więcej masy w wodorze niż w gwiazdach. Nie jest jednak uznawany za obiekt całkowicie bezgwiezdny. Podkreśla to ważne rozróżnienie: galaktyka wyjątkowo bogata w gaz i uboga w gwiazdy może wiele powiedzieć o hamowaniu procesów gwiazdotwórczych, ale nie stanowi automatycznie dowodu na istnienie układu, w którym gwiazdy nigdy nie powstały.













Comments